تخت سلیمان

تخت سلیمان (یا آتشکده آذرگُشنَسب) نام محوطه تاریخی بزرگی در نزدیکی تَکاب و روستای شهر تخت سلیمان در استان آذربایجان غربی و در ۴۵ کیلومتری شمال شرقی شهر تکاب است. گفته شده که تخت سلیمان همان «فره‌اسپه» پایتخت ایران اشکانی بوده‌است.

 

 

تخت سلیمان یکی از سه آتشکده ی بزرگ ایران در زمان ساسانیان است و بزرگ‌ترین مرکز آموزشی، مذهبی، اجتماعی و عبادتگاه ایرانیان در قبل از اسلام به شمار می‌رفت.

تخت سلیمان بزرگ‌ترین مرکز آموزشی، مذهبی، اجتماعی و عبادتگاه ایرانیان در قبل از اسلام به‌شمار می‌رفت؛ اما در سال ۶۲۴ میلادی و در حمله هراکلیوس، امپراتور رومیان، به ایران تخریب شد. آباقاخان برادرزاده هلاکوخان که به دین اسلام گرویده بود، بر روی ویرانه‌های تخت سلیمان مسجدی بنا کرد که آن نیز بعدها ویران شد و تنها کاشی‌هایی با نقوش و خط برجسته از آن به جا مانده که امروزه در موزه رضا عباسی (تهران، خیابان شریعتی، نرسیده به پل سیدحندان) نگهداری می‌شود.

گیتا نویسان عرب آن را "شیز" گفته‌اند، گذشته نگاران رومی و یونانی "گزکا" نوشته‌اند و حمدالله مستوفی آن را به زبان مغولان "ستوریق" خوانده است که امروزه تمام این آثار را تخت سلیمان می‌نامند، تخت سلیمان در زمان‌های پیش از تاریخ و دوران هخامنشی و اشکانی و ساسانی معبر شاهراه‌های عمده بود که از طرف همدان به طرف ارمنستان و آسیای صغیر رفته و از لحاظ لشکرکشی نیز اهمیت فوق العاده ای داشته و این مکان محل تلاقی و برخورد اقوام مختلف بوده است.

کشف نشانه ها و بقایای حضور انسان از هزاره اول قبل از میلاد تا قرن ۱۱ هجری قمری در این وسعت ۱۲ هكتاری رمز و رازهای شهر را برای کارشناسان آشکار ساخته است. انسان ها برای روزگاری طولانی از این مجموعه به عنوان سکونتگاه برای خود استفاده می کردند و باورهای مذهبی درباره ی آن، نشان از اهمیت شهر در طول تاریخ دارد.

آذرگشسب به معنای آتش اسب نر است، بر پایه افسانه‌های ایرانی این آتشگاه بدین علت این طور نامیده شده است که کیخسرو بهنگام گشودن بهمن دژ در نیمروز با تیرگی شبانه که دیوان با جادوی خود پدید آورده بودند روبرو شد. آنگاه آتشی بر یال اسب وی فرود آمد و جهان را دیگر باره روشن کرد و کیخسرو پس از پیروزی و گشودن بهمن دژ، به پاس این یاوری اهورایی، آتش فرود آمده را آنجا بنشاند و آن آتش و جایگاه به نام آتش اسب نر (گشسب یا گشنسب) نامیده شد.

 

شیز زادگاه زرتشت

اگرچه این سخن مورد قبول همه محققان نیست، ولی یکی از جاهایی که حدس زده می‌شود محل تولد زرتشت باشد، شهر شیز است.

ناصری در انجمن‌آرای آورده‌است که «گویند زرتشت در شهر اردبیل و سبلان ظهور کرده و اصلش از شهری بوده، در میان بناب و زنگان که شیز نام داشته‌است.».

احداث آتشكده آذرگشنسب در این محوطه به عنوان مهم ترین معبد مورد احترام ایرانیان زرتشتی در زمان ساسانیان می تواند مهر تاییدی برای این باور باشد.  این آتشکده در حیات سیاسی- اجتماعی ساسانیان نقش مهمی داشت و شعله های آتش جاویدان آن به مدت هفت قرن خاموش نشد تا به عنوان نماد اقتدار آئین زرتشت محسوب شود.

 

معرفی فضاها:

  • ایوان شمالی
  • آتشکده
  • محل نگهداری آتش مقدس
  • حیاط شمالی آتشکده
  • معبد آناهیتا
  • سالن پرورش گیاهان معطر نزورات
  • ایوان غربی خسرو
  • سالن جنوبی ایوان خسرو
  • تالار ستون‌دار
  • هشت ضلعی ایوان شمالی
  • دروازه شمال‌شرقی
  • دروازه شمالی
  • دروازه جنوب شرقی

 

 

شناخت معماری

این دریاچه سحرآمیز که یکی از عمده‌ترین علل آبادانی محل و عامل اساسی رونق این مجموعه باستانی محسوب می‌شود، بزرگترین و پرآبترین چشمه آهک‌ساز (چشمه آرتزین) در این منطقه است. فرم آن به شکل یک بیضی نامنظم است که قطر بزرگ آن ۱۲۰ متر و قطر کوچک آن ۸۰ متر در مرکز محوطه تاریخ مذهبی تخت سلیمان واقع شده است.

هم‌اکنون از دو کانال در شمال و جنوب آن آب خارج می‌شود که دبی آب دو خروجی آن حدود ۹۰ لیتر در ثانیه است و برای آبیاری زمین‌های زراعی اطراف تخت، جریان دارد. عمق دریاچه از سطح لبه تا کف آن متغیر بوده و در گودترین قسمت ۱۱۲ متر است. آب آن دارای درصد بسیار بالای آهک و سایر املاح و موادمعدنی است. درجه حرارت آن ثابت بوده و حدود ۲۱ درجه سانتیگراد بالای صفر است.

 

ایوان خسرو

ایوان خسرو، از بازمانده‌های ایوان رفیع و شکوهمندی که در قلب مجموعه آثار تخت سلیمان خودنمایی می‌کند، به عنوان نماد این مجموعه تلقی می‎شود. در ضلع شمال غربی، ایوان بلند و شکوهمند ساسانی معروف به ایوان خسرو که از آجر قرمز و ملات ساروج ساخته شده قرار دارد که تنها دیوارهای باقی‌مانده هنوز به عنوان شاخص این مجموعه تلقی می‌شوند. این ایوان بلند برای اقامت پادشاهان ساسانی در زمان اجرای مراسم زیارت آتشکده آذرگشسب و بارعام احداث شده است و به احتمال زیاد تاریخ ساخت آن مربوط به خسرو اول معروف به انوشیروان است. این ایوان همانند دیگر آثار دوره ساسانی دارای پلان مربع مستطیل و از نظر طراحی کاملاً شبیه ایوان مداین و در واقع همانند آن با اندازه‌ها و حجم کوچکتری در کنار آتشکده آذرگشنسب ساخته شده است. این ایوان مرتفع احتمالا برای زمان اقامت سلاطین ساسانی در مجموعه ساخته شده است.

 

آتشکده ی آذر گشنسب

آتشکده آذرگشنسب در ضلع شمالی دریاچه قرار گرفته و دارای نمایی چهارطاقی است که درون آن محراب آتش قرار گرفته و راهروهای مخصوص مراسم عبادی اطرافش را فراگرفته‌اند. در سمت راست چهارطاقی، دومین اتاق مهم این آتشکده قرار گرفته که در آن آتش را وقتی برای نیایش در معرض دید نبود، شعله‌ور و حفظ می‌کردند.

ساختمان آتشكده آذرگشنسب در آنجا احداث و به عنوان مهمترین معبد مورد احترام ایرانیان زرتشتی در زمان ساسانیان نقش بسیار تعیین‌كننده ای در حیات سیاسی ـ اجتماعی حكومت مذكور ایفا می‌کرد و آتش جاویدان آن به مدت هفت قرن نماد اقتدار آئین زرتشت محسوب می‌شد. این آتشکده که از زمان حكومت ایلخانیان به بعد به «تخت‌سلیمان» موسوم می‌شود، وسیع‌ترین تاسیسات مذهبی و اجتماعی دوره ساسانی است كه تاكنون شناسایی و از زیر خاك بیرون آورده شده است. بقایای آثار معماری این مجموعه متعلق به یكی از بزرگترین نمادهای مذهبی،‌ سیاسی و فرهنگی اواخر دوره ساسانی در قرن ۶ میلادی به شمار می‌آید. در وصف اهمیت این مجموعه بایستی یادآوری کرد، همان نقشی كه تخت جمشید در حكومت هخامنشی داشته، تخت‌سلیمان نیز برای ساسانیان از هرجهت به مثابه تخت‌جمشید محسوب می‌شده است.

بعد از زوال حكومت ساسانی و پذیرش دین مبین اسلام توسط ایرانیان، این مجموعه عظیم كه در جنگهای ایران و روم در زمان خسروپرویز در سال ۶۲۴ میلادی به شدت آسیب دیده بود، دیگر رمق تجدیدحیات نیافت اما تا قرن ۴ ه‍ .ق تعداد اندكی از معتقدان آئین باستانی ایران در این محل اسكان داشته و آتشكده نیز در مقیاس كوچكتری مورد استفاده بوده تا اینكه‌ در زمان حكومت آباقاخان مغول با انجام تعمیرات وسیع و چشمگیر و احداث بناهای جدید، مجددا" از این مكان مدتی به عنوان پایتخت باستانی و تفرجگاه استفاده می‌شود.

بعداً نیز محل مذكور توسط عامه مردم به صورت شهركی كم‌اهمیت با مشاغل متنوع تا قرن ۱۱ هجری قمری ادامه حیات می‌دهد. از این تاریخ به بعد،‌ محل متروك و به علت اعتقادات عامه مردم محل كه مكان فوق را منسوب به سلیمان نبی(ع) می‌دانند،‌ از آن به خوبی حفاظت می‌شود. حصار شکلی نزدیک به بیضی دارد که قطر بزرگش در جهت شمال و جنوب است و کلیه ساخت و سازهای مجموعه را در برگرفته است و از طریق ۲ دروازه می‌توان با داخل ارتباط برقرار کرد. به انضمام برج‌های دروازه‌ها ۳۸ برج دیوار را حمایت می‌کنند.

 

 

 

زندان سلیمان

در خصوص این اثر پررمز و راز تاریخی که دارای مجموعه ای از آثار بی نظیر تاریخی است باورها و اعتقادات زیادی بین مردم دست و به دست ایجاد و نقل می‌شود یکی از مشهورترین این باورها در خصوص کوه زندان است.

در سه کیلومتری غرب تخت سلیمان، کوه مخروطی میان تهی وجود دارد که هزاران سال پیش، بر اثر وقوع آتش فشان به وجود آمده، اهالی محل این کوه زیبا را زندان سلیمان یا زندان دیو می‌شناسند و معتقدند که حضرت سلیمان دیوهایی را که از فرمانش سرپیچی می‌کردند در این کوه زندانی می‌کرده است.

برخی از باستان شناسان و کاوش گران اماکن تاریخی معتقدند این کوه اصلاً سابقه آتش نشانی نداشته است بلکه در ابتداد دریاچه ای شبیه دریا چه تخت سلیمان بوده که بعدها آب آن خشک شده است و به صورت فعلی درآمده است. 

در طوقه این مخروط بقایای معبد مقدسی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد وجود دارد که در دهه چهل توسط هیئت باستان شناسی آلمانی مورد کاوش و مطالعه قرار گرفته است، بعد از رونق آتشکده آذر گشنسب دوره ساسانی تا مدتی از کوه زندان سلیمان و تعدادی از واحدهای معماری آن به عنوان قلعه نگهبانی استفاده می‌شده است.

قلعه تاریخی تخت سلیمان بازمانده از دوره ساسانیان با بخش‌های مختلفی همچون آتشکده آذر گشسب به عنوان یکی از مهم‌ترین آتشکده‌های دوره ساسانی، آتشکده شاهی و جنگ آوران، ایوان خسرو، معبد آناهیتا، آتشگاه‌های کوچک و دروازه‌ها و دیوارهای مستحکمش از بناهای مهم تاریخی جهان به شمار می‌رود.

 

 

متاسفانه با وجود این ویژگی‌های منحصر به فرد این اثر تاریخی با مشکلات و کمبودهای زیادی از جمله نبود راه‌های دسترسی مناسب، کمبود امکانات رفاهی و محدودیت اعتبار مرمت و بازسازی مواجه است مشکلاتی که در صورت بی توجهی مسئولان این شاهکار تاریخی را دچار آسیب جدی خواهد کرد.

 

کی برویم؟

از ماه اردیبهشت تا تیر بهترین زمان سفر به تخت سلیمان است. با این حال در همه ی ایام سال این دریاچه جلوه های دیدنی خود را دارد.

 

بهار و تابستان: با ورود به محوطه ی تخت سلیمان، دریاچه همچون برکه‌ای خنک و آرام به نظر می رسد و مناظر سبز در اطراف به چشم می خورند.

 

پاییز و زمستان: با سرد شدن هوا به ویژه در زمستان بخار ملایمی از سطح آب بلند می‌شود و جلوه ای خاص را پدید می آورد.

 

کجا بمانیم؟

در سفر به تخت سلیمان نگران اقامت نباشید. می توانید از هتل در شهر تکاب و یا سوییت ها و خانه هایی که افراد محلی در اختیارتان می گذارند استفاده کنید. با بردن وسایل لازم می توانید کمپینگ را نیز در این منطقه تجربه کنید.

 

چطور برویم؟

 

آدرس: استان آذربایجان غربی، ۴۲ كيلومتري شمال شرقي شهرستان تكاب

راه دسترسی:

برای سفر به این مجموعه و تماشای آن می توانید از دو مسیر استفاده کنید:

  • اگر به دنبال جاده ای مناسب و هموار هستید از مسیر تکاب استفاده کنید. پس از رساندن خود به این شهر تابلوهای راهنما کمک خوبی برای شما خواهند بود. اگر ماشین شخصی ندارید می توانید با مسایل حمل و نقل عومی خود را به تکاب برسانید و با ماشین هایی که به تخت سلیمان می رود خودتان را به این مجموعه برسانید.

 

  • مسیری کوهستانی و اسفالته نیز برای شما وجود دارد که با گذر از زنجان و دَندی شما را به تخت سلیمان می رساند.
محتوای بیشتر در این بخش: « تنگه شیرز میدان نقش جهان »

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.