معرفی کفتار ایرانی

 

کفتار راه‌راه گونه‌ای از خانواده کفتارها است که در شمال و شرق آفریقا، قفقاز، آسیای میانه، غرب آسیا و جنوب آسیا زندگی می‌کند. کفتار راه‌راه تنها کفتاری است که در خارج از آفریقا هم زندگی می‌کند.

کفتارهای راه‌راه در شمال آفریقا و جنوب غرب آسیا زندگی می‌کنند این در حالیست که هر سه نوع کفتار دیگر یعنی کفتار خال‌دار، کفتار قهوه‌ای و کفتار گرگ خاکی فقط بومی آفریقا هستند.

 

کفتار راه‌راه تنها کفتاری است که در خارج از آفریقا هم زندگی می‌کند.

 

محدوده زیستگاهی کفتارهای راه‌راه در آسیا از شبه‌جزیره عربستان به سوی ایران، افغانستان، بلوچستان و از آسیای صغیر به سوی جنوب آسیای میانه امتداد پیدا می‌کند. در ایران در بخش‌های مختلف کشور دیده می‌شوند اما در مجموع در سواحل خلیج فارس جمعیت بیشتری دارند و در بخش‌های شمالی کشور کمتر دیده می‌شوند.

 

کفتار از خانواده سگ سانان نیست!

 

مشخصات ظاهری: 

جثه شبيه سگ، سر بزرگ، قوي‌ترين آرواره را در ميان جانوران دارند، گوش‌ها نسبتاً بزرگ و نوك‌دار، دم متوسط و پرمو است. دست‌ها قوي و از پاها بلندتر است. دست و پا هر كدام چهار انگشت دارند. ناخن‌ها قابل جمع شدن نيست. به طور كلي سر و يك چهارم قسمت جلويي بدن بزرگ ولي يك چهارم عقبي بدن لاغر است. در موقع راه رفتن، برخلاف سگ‌سانان، سر خود را پايين نگه مي‌دارد و حالتي قوزمانند به خود مي‌گیرد و مانند شتر دست و پاي هر طرف بدن را با هم حركت مي‌دهد. موها بلند و به نسبت خشن است. يال بلند و سياه رنگي در ناحيه پشت گردن و روي ستون مهره‌ تا ناحيه دم دارد. رنگ بدن خاكستري روشن تا خاكستري متمايل به زرد است و نوارهايي به رنگ قهوه‌اي تيره تا سياه بر روي آن ديده مي‌شود. در ناحيه دم غدد توسعه يافته توليد بو وجود دارد.

اندازه‌ها: طول سر و تنه 90 تا 120 سانتي‌متر، دم 25 تا 35 سانتي‌متر، ارتفاع 60 تا 90 سانتي‌متر، وزن 25 تا 55 كيلوگرم.

 

کفتار هنگام مواجهه با حمله ممکن است خود را به مردن بزند و به همین جهت به ترسویی مشهور است. با این حال مشاهده شده که در مقابل درندگان بزرگ‌تر از خود همچون پلنگ بر سر طعمه و غذا درگیر شده و از خود دفاع کرده‌است.

 

عادات: 

شبگرد است. ولي در اوايل غروب و صبح زود نيز مشاهده مي‌شود. به صورت انفرادي و گاهي جفت و خانوادگي زندگي مي‌كند. معمولاً در غارها و حفره‌هاي طبيعي و يا انسان ساخت ساكن مي‌شود. در اطراف و داخل لانه، جمجمه و استخوان‌هايي كه توسط كفتار به اين محل حمل گرديده است مشاهده مي‌شود كه در بين آنها جمجمه و استخوان‌هاي سگ، گوسفند اهلي و وحشي وجود دارد. در سال 1384 در پناهگاه حيات وحش نايبندان در داخل يك معدن متروكه به نام كال زرد كه كفتار در آن ساكن شده بود در بين استخوان‌هاي مختلف، جمجمه يك انسان كه توسط كفتار به آنجا حمل شده بود مشاهده شد!

 

به جهت آنکه لاشه‌خواری می‌کند، در پاکسازی طبیعت نقش کارسازی داشته و مانع شیوع بیماری‌های مسری می‌شوند.

كفتار حس بويايي بسيار قوي‌اي دارد، قادر است از فاصله چند كيلومتري بوي غذا را حس كند. در گذشته كه تعداد كفتار زياد بود در برخي از روستاها براي اين كه كفتار اجساد مردگان را بيرون نياورد تا چند شب بر سر قبر آتش روشن مي‌كردند. كفتار در موقع دفاع موهاي يال را سيخ مي‌كند و ازغدد توليد بو نيز استفاده مي‌كند. زماني كه توسط سگ‌ها در تنگنا قرار گيرد، خود را به مردن مي‌زند، ولي به مجرد دور شدن سگ‌ها با آخرين سرعت فرار مي‌كند. قادر است مسافت طولاني را با حالتي شبيه يورتمه بدود. در مواقعي كه در جستجوي غذا است با سرعتي حدود دو تا چهار كيلومتر در ساعت حركت مي‌كند. راه رفتنش صدادار است. رد كفتار را مي‌توان از رد بزرگ دست‌ها در دنبال آن رد كوچك پاها كه با انحنائي به طرف خارج است به آساني تشخيص داد.

 

در گذشته كه تعداد كفتار زياد بود در برخي از روستاها براي اين كه كفتار اجساد مردگان را بيرون نياورد تا چند شب بر سر قبر آتش روشن مي‌كردند!

 

تغذیه: 

از لاشه حيوانات اهلي و وحشي، تخم پرندگان، پستانداران كوچك، خزندگان، تخم لاك پشت دريايي و حشرات و همچنين ميوه‌هايي مانند هندوانه و خرما تغذيه مي‌كند. كفتار با آرواره ها و دندان‌هاي قوي خود استخوان‌هاي م حكمي مانند استخوان ران الاغ را به آساني خرد مي‌كند. در سواحل نزديك بندر لنگه يك كفتار در حالي كه مغشول حفر محل تخم‌گذاري و خوردن تخم لاك پشت دريايي بود، مشاهده شد. معده كفتار بسيار اسيدي است و قادر به هضم بخش‌هاي زيادي از غذاي خورده شده نظير استخوان مي‌باشد. كفتارها بخش‌هاي هضم شده غذا از قبيل شاخ و سم را به صورت ريمه بر مي‌گردانند. كفتار خال‌دار كه در آفريقا زندگي مي‌كند برخلاف كفتار راه راه مهاجم است و حتي گاهي به صورت گروهي به شيرها حمله مي‌كنند.

هیچ مستندی بر وقوع حمله این حیوان به انسان گزارش نشده؛ اما ظاهر ترسناک و عادت مردار خواری کفتار موجب شده که از قدیم، برخی کفتار را آفت بدانند. البته علاقه این گونه به صیفی‌جات هم در دشمنی کشاورزان با آن بی‌تأثیر نبوده تا در ‌‌نهایت عامل انسانی به واسطه طعمه‌گذاری مسموم، تصادفات جاده‌ای، شکار و تخریب غارهایی که کفتار در آن‌ها سکونت دارد، بزرگ‌ترین عامل تهدید کننده نسل این پستاندار نادر به شمار آید.

 

توليدمثل: 

احتمالاً در زمستان جفت‌گيري مي‌كند. آبستني حدود 90 روز است. دو تا چهار و گاهي شش بچه كور مي‌زايد. چشم‌ها پس از يك هفته باز مي‌شوند. چهار تا پنج ماه از بچه‌ها مواظبت مي‌كند. در 15 ماهگي قادر به توليدمثل است. طول عمر در اسارت حدود 25 سال است.

 

در فرهنگ عامه خاورمیانه و آسیا ویژگی‌های خاصی به کفتار راه‌راه نسبت داده می‌شود و در برخی از مناطق اعضای بدن آن (به خصوص آلت تناسلی گونه ماده) دارای قدرت جادویی در نظر گرفته می‌شود!!!

 

 

زيستگاه:

کفتار راه راه در مناطق كوهستاني، استپي، بياباني و بلوچي زندگی می‌کند و در  اكثر مناطق ايران به جز مناطق خزري و آذربايجان شانس دیدن این حیوان باشکوه وجود دارد.

 

وضعيت فعلي: 

كفتارها دشمن طبيعي خاصي ندارند، گاهي توسط پلنگ شكار مي‌شوند. همه ساله تعدادي از آنها به علل مختلف نظير خوردن طعمه مسموم، شكار و تصادف با اتومبيل از بين مي‌روند و در برخي از مناطق نيز غارها و ساير سكونت‌گاه‌هاي اين حيوان مورد تخريب قرار گرفته و به همين علت در سال‌هاي اخير جمعيت آنها به شدت رو به كاهش نهاده است.

در سال 1385 تعدادي از اين حيوان در پناهگاه حيات وحش نايبندان طبس، منطقه حفاظت شده بيدوئيه كرمان، پارك ملي كوير، پارك ملي توران، پارك ملي خجير و مناطق حاشيه خليج‌فارس و درياي عمان توسط دوستانی مشاهده شد. به تازگي نيز عكس‌هايي از كفتار در حال حمل سرقوچ و سر كل توسط دوربين‌هاي تله‌اي نصب شده در پناهنگاه حيات‌وحش نايبندان گرفته شده كه بسيار جالب است در سال 1387 نيز يك كفتار در پارك ملي گلستان (منطقه آلمه) مشاهده شده است.

تأکید بر نبود آمار (ولو تخمینی) از شمار این پستاندار نادر و در خطر انقراض شاید گویای همه چیز باشد؛ اما اگر بدانیم که این گوشتخوار استثنایی، به رغم حضور در رأس هرم غذایی، به جهت آنکه لاشه‌خواری می‌کند، در پاکسازی طبیعت نقش کارسازی داشته و مانع شیوع بیماری‌های مسری می‌شوند، درخواهیم یافت که حذف این گونه، سوای دردهای انقراض یک گونه، می‌تواند توازن و تعادل اکولوژیکی اکوسیستم را برهم بزند.

 

به عبارت بهتر، دیدن این گونه در هر منطقه‌‌‌ می‌تواند نوید آینده‌ای روشن برای همه گونه‌های جانوری موجود در آن منطقه و حتی اکوسیستم موجود در آنجا را داده و معرف بهبود روابط طعمه و طعمه‌خواری در اکوسیستم و به تعبیری برقراری نسبی توازن اکولوژیک در منطقه باشد.

در این دو فرش که در موزه ملی فرش ایران نگهداری می‌شوند، کفتار در قامت اژدها تصویر شده؛ تصویری که هنوز در اذهان بسیاری پر رنگ است.

جدای اینها، رواج رسوم نادرستی مانند “کله گرگی” در برخی مناطق و یا ‌باورهای خرافاتی مردمان برخی مناطق دیگر، مبنی بر اینکه آلت تناسلی کفتار ماده برای دارنده آن بخت و اقبال به همراه داشته و سبب خوش شانسی می‌شود، در رقم خوردن صحنه‌های دردناکی از کشتن این حیوان مفید، بی تأثیر نیست.

جدای از عامل انسانی، کمبود منابع غذایی و لاشه‌ها که به دلیل کمبود جمعیت و گاه انقراض گوشتخوارانی مانند شیر، ببر، پلنگ، یوز و گرگ رقم خورده، یکی دیگر از تهدیدکنندگان نسل کفتارهای بومی کشورمان به شمار می‌آید که ثابت می‌کند حال محیط زیست کشورمان خوب نیست.

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.