معرفی یوز آسیایی

واژه یوزپلنگ یکی از واژه های اصیل ایرانی است که از ترکیب دو کله یوز و پلنگ حاصل شده است. یوز بُن مضارع مصدر یوزیدن به معنای " جَستن، جهیدن و طلب کردن" بوده و از این رو یوزپلنگ، به معنای پلنگی است که به دنبال شکار خود گشته و آن را با جستن و دنبال کردن می گیرد.

ایرانیان باستان این جانور را بیشتر با نام "یوز" می شناخته‌اند و کمتر کلمه "یوزپلنگ" را برای آن بکار می‌بردند. همچنین به این جانور به خصوص در زمان تولگی "هَوْبَر" هم گفته می‌شده است.

در جهان‌ دو گونه‌ یوزپلنگ‌ وجود دارد که‌ یکی‌ گونه‌ آسیایی‌ و دیگری‌ گونه‌ افریقایی‌ است.‌‌ گونه‌ افریقایی‌ یوزپلنگ‌‌ در شمال‌ این‌ قاره‌ پهناور منقرض‌ شده‌ و فقط محدود به‌ جنوب‌ این‌ قاره‌ شده‌ است‌ که‌ البته‌ با برنامه‌های‌ مناسب‌ حفاظتی‌ در حال‌ حاضر از نظر جمعیتی‌ در وضعیت‌ مناسبی‌ است‌‌.

اما یوز آسیایی‌ که‌ زمانی گستره‌ وسیعی‌ از غرب‌ این‌ قاره‌ از سوریه‌ و عربستان‌ گرفته‌ تا هندوستان‌ و ترکمنستان‌ پراکنده‌ بود از ‌20‌ سال‌ پیش‌‌ جز در ایران منقرض‌ شده‌ است‌‌.

در حال‌ حاضر یوزپلنگ‌ آسیایی‌ فقط به‌ کشور ایران‌ که‌ ‌40‌ سال‌ پیش‌ برنامه‌ حفاظتی‌ خود را برای‌ نگهداری‌ نسل‌ این‌ حیوان‌ آغاز و از ‌20‌ سال‌ پیش‌ تشدید کرد‌ محدود می‌شود‌ به‌ همین‌ دلیل‌ است‌ که‌ امروزه‌ به‌ یوز آسیایی‌‌ یوز ایرانی‌‌ نیز گفته‌ می‌شود‌.

 

 

مشخصات‌ یوزپلنگ‌ آسیایی‌

 

مشخصات‌ ظاهری‌ 

یوزپلنگ‌ از خانواده‌ گربه‌ سانان‌ به‌ شمار می‌آ‌ید و به‌ دلیل‌ داشتن‌ دست‌ و‌ پاهای‌ بلند‌ بدنی‌ باریک‌ و کشیده‌ و سینه‌های‌ فراخ‌ تا حدودی‌ شبیه‌ سگ‌ تازی‌ است‌ ولی‌ برخلاف‌ سگ‌ سانان‌ سر کوچک‌ و گردن‌ و پوزه‌های‌ کوتاه‌ و گوش‌هایی‌ کوچک‌ و گرد دارد‌.

به‌ طور کلی‌ می‌توان‌ آن‌ را به‌ سگی‌ با کله‌ گربه‌‌ تشبیه کرد‌. رنگ‌ پشت‌ زرد کم‌ رنگ‌ تا زرد متمایل‌ به‌ قرمز و زیر بدن‌ سفید است‌.

وجود نوار سیاه‌ رنگی‌ که‌ از گوشه‌ داخلی‌ چشم‌های‌ یوز‌ به‌ موازات‌ بینی‌‌ تا گوشه‌ لبها امتداد یافته‌ و به خط اشک‌‌ معروف‌ است‌ نیز از مشخصات‌ بارز یوز است.

چشمان‌ یوز در بالای‌ کاسه‌ سر قرار دارد.‌ طول‌ سر و بدن‌ یوزپلنگ‌ بالغ‌ از ‌112‌ تا ‌137‌ سانتی‌ متر‌ طول‌ دم‌ ‌64‌ تا ‌86‌ سانتی‌ متر و بلندی‌ شانه‌هایش‌ ‌71‌ تا ‌84‌ سانتی‌ متر است‌ و وزن‌ حیوان‌ به‌ ‌34‌ تا ‌54‌ کیلوگرم‌ می‌رسد. جنس‌ نر یوز‌ اندکی‌ بزرگتر از جنس‌ ماده‌ است‌‌.

 

تفاوت پلنگ و یوزپلنگ

 

برخورداری‌ از ستون‌ فقرات‌ انعطاف‌ پذیر‌، کبد و قلب‌ بزرگ‌،‌ سوراخ‌ بینی‌ گشاد‌، ظرفیت‌ بالای‌ ریه،‌‌ بدنی‌ عضلانی‌ و باریک‌‌ یوزپلنگ‌ را تیز‌روترین‌ شکارچی‌ جهان‌ ساخته‌ است. آنها قادرند با سرعتی‌ معادل‌ ‌110‌ کیلومتر بر ساعت‌ بدوند.

 

توله‌ها به‌ مدت‌ ‌18‌ ماه‌ در کنار مادرشان‌ می‌مانند و طی‌ این‌ دوره‌ که‌ اهمیت‌ بالایی‌ در زندگی‌ توله‌ها دارد‌ چگونگی‌ شکار و گزیر از گزند شکارچیان‌ دیگر مانند پلنگ‌‌ کفتار و گرگ‌ را می‌آموزند‌.

 

یوزپلنگ‌ها معمولا صبح‌ زود یا غروب‌ به‌ شکار می‌روند‌ پس‌ از انتخاب‌ طعمه‌‌ که‌ معمولا حیوانات‌ ضعیف‌تر هستند؛ به‌ صورت‌ غیر محسوس‌ به آنها نزدیک‌ شده‌ و پس‌ از رسیدن‌ به‌ فاصله‌ حدود ‌10‌ تا ‌30‌ متر حمله‌ انفجاری‌ خود را شروع می‌کنند‌ پس‌ از به‌ زمین‌ انداختن‌ طعمه‌ گلوی‌ او را با دندانهایش‌ فشارمی‌دهد تا خفه‌ شود. ‌

 

تولید مثل‌

 بلوغی‌ جنسی‌ در حدود ‌20‌ ماهگی‌ رخ‌ می‌دهد.‌ زمان‌ بارداری‌ ‌95‌ روز و تعداد توله‌ها ‌1‌ تا ‌6‌ و معمولا ‌4‌ تا ‌5‌ عدد است.‌‌ توله‌ها در هنگام‌ تولد حدود ‌300‌ گرم‌ وزن‌ و ‌30‌ سانتی‌ متر طول‌ دارند‌. رنگ‌ آنها خاکستری‌ تیره‌ است‌ و موهای‌ بلندی‌ بر پشتشان‌ دارند.‌

این‌ موها باعث‌ استتار توله‌ها در میان بوته‌زارهای‌ خشک‌ و پنهان‌ نگاهداشتن‌ آنها از دید شکارچیان‌ دیگر است‌ . بچه‌ها به‌ دلیل‌ جمع شدن‌ ناخنها تا شش‌ ماهگی‌‌ قادرند از درخت‌ بالا بروند‌.

 

تغذیه‌

 

یوزپلنگ‌ در ایران‌ عمدتا از جبیر،‌ آهو،‌ قوچ‌ ، میش‌‌، کل‌ و بز و خرگوش‌ وحشی‌ تغذیه‌ می‌کند‌.

 

 

 

زیستگاه‌های‌ یوزپلنگ‌ و آمار آن‌ در ایران‌

یوزپلنگ‌ در دشتهای‌ باز و تپه‌ ماهورهای‌ واقع در مناطق‌ استپی‌ و بیابانی‌ و نیمه‌ کویری‌ و زیستگاه‌های‌ باز دیگری‌ که‌ طعمه‌ در آن وجود داشته‌ باشد‌ دیده‌ می‌شود‌. زیستگاه‌‌ عمده‌ یوزپلنگ‌ در ایران‌ دشت‌ کویر است‌ که‌ بخش‌هایی‌ از استان‌ کرمان‌‌، خراسان،‌‌ سمنان‌،‌ یزد،‌ تهران‌ و اصفهان‌ را در بر می‌گیرد‌. اکنون‌ این ناحیه‌ وسیع استپی‌ و بیابانی‌ به‌ آخرین‌ پناهگاه‌ یوز آسیایی‌ مبدل‌ شده‌ است‌‌.

سابق‌ بر این‌ ‌بین‌ سالهای‌ ‌46‌ تا ‌‌57‌ گزارش‌هایی‌ از تهران‌ ‌به‌ خصوص‌ پارک‌ ملی‌ کویر مرکزی‌‌‌ سمنان‌ ‌توران‌‌ خوش‌ ییلاق‌ و مناطق‌ اطراف‌‌‌ خراسان‌ ،‌منطقه‌ میاندشت‌ و اطراف‌ طبس‌‌‌ یزد، ‌منطقه‌ کالمند‌، مناطق‌ اطراف‌ بافق‌‌ مهریز،‌ تفت‌ و شهر یزد‌‌، اصفهان،‌ ‌منطقه‌ موته‌ و کلاه‌ قاضی‌‌‌ فارس‌، ‌پناهگاه‌ حیات‌ وحش‌ بهرام‌ گور‌‌ کرمان‌، ‌منطقه‌ خبر و روچون‌‌‌ مازندان‌ ،‌پارک‌ ملی‌ گلستان،‌‌‌ هرمزگان‌ ‌اطراف‌ حاجی‌ آباد‌ و گزارشهای‌ غیر مکتوبی‌ از سیستان‌ ‌اطراف‌ هامون‌ صابری‌‌ و بلوچستان‌، ‌بمپور‌ و حتی‌ نفت‌ شهر در استان‌ کرمانشاه‌ مبنی‌ بر مشاهده‌ یوز وجود داشته‌ است‌‌.

 

اما این‌ روزها در ‌5‌ منطقه‌ مرکزی‌ کشور که‌ احتمالا ‌80‌ درصد یوزهای‌ آسیایی را در خود دارد‌ مشاهده‌ این‌ گونه‌ گزارش‌ شده‌ است‌‌.

 

  • پارک‌ ملی‌ کویر مرکزی‌ - ‌افریقای‌ کوچک‌‌ واقع در استان‌ سمنان-‌ جمعیت‌ براورد شده‌ یوزپلنگ‌‌ ‌4‌ ‌تا ‌6‌ قلاده‌
  • پارک‌ ملی‌‌ پناهگاه‌ حیات‌ وحش‌ و ذخیرگاه‌ زیست‌ کره‌ خارتوان‌ واقع در استان‌ سمنان‌. جمعیت‌ براورده‌ شده‌ ‌10‌ تا‌ ‌14‌ قلاده‌
  • پناهگاه‌ حیات‌ وحش‌ نایبندان‌ طبس‌ واقع در شمال‌ شرق‌ استان‌ یزد. برآورد جمعیت‌ یوزپلنگ‌‌ ‌12‌ تا ‌15‌ قلاده‌.
  • منطقه‌ حفاظت‌ شده‌ بافق‌ واقع در استان‌ یزد. جمعیت‌ برآورد شده‌‌ ‌4‌ تا‌ ‌6‌ قلاده‌
  • منظقه‌ شکار ممنوع‌ دره‌ انجیر واقع در استان‌ یزد . جمعیت‌ برآورده‌ شده‌‌ ‌3‌ تا‌ ‌5‌ قلاده‌.

 

با این‌ حساب‌ با اینکه‌ آمار یوز آسیایی‌ را در ایران‌ گاهی‌ بین‌ ‌50‌ تا ‌60‌ قلاه‌ و در کل‌‌ کمتر از ‌100‌ قلاده‌ عنوان‌ کرده‌اند.

 

سام‌ خسروی‌ فرد‌مشاور پروژه‌ بین‌المللی‌ حفاظت‌ از یوز آسیایی‌ ترجیح‌ می‌دهد که‌ این‌ اعداد را حدس‌ کارشناسی‌‌ بنامد تا آمار‌ چرا که‌ معتقد است‌ یوزپلنگ‌ حیوانی‌ به‌ شدت مخفی‌ کار و فراری‌ از انسان‌ است‌ ، به‌ راحتی‌ خود را در طبیعت‌ استتار می‌کند و گستره‌ زیستگاهش‌ بسیار وسیع است.‌‌ همه‌ این‌ عوامل‌ دست‌ به‌ دست‌ هم‌ می‌دهند تا آمارگیری‌ از این‌ گونه‌ کاری‌ بسیار مشکل‌ شود.

 

مهندس‌ هوشنگ‌ ضیائی‌‌ مدیر این‌ پروژه‌ نیز بهترین‌ روش‌ آمارگیری‌ از یوز در ایران‌ را استفاده‌ از دوربین‌ تله‌ای‌ عنوان‌ می‌کند‌ وی‌ می‌گوید:"‌ ابتدا گذرگاه‌های‌ یوز را از روی‌ ردپای‌ حیوان‌ مشخص‌ کرده‌‌ سپس‌ دوربینهای‌ تله‌ای‌ را در انجا کار می‌گذاریم‌‌ . خالهای‌ روی‌ بدن‌ یوز مانند اثر انگشت‌ انسان‌‌ منحصر به فرد است؛‌‌ بنابراین‌ از روی‌ عکسها‌ تعداد یوزها را درآن فاصله‌‌ مشخص‌ کرده‌ و با انجام‌ کارهای‌ آماری‌‌ جمعیت‌ یوز آن‌ ناحیه‌ را تخمین می‌زنیم‌‌."

 

 

 

مخاطراتی‌ که‌ یوز آسیایی‌ را تهدید می‌کند

 

متخصصان‌ محیط زیست‌ بر این‌ باروند که‌ ریشه‌ نگرانیها از انقراض‌ این‌ گونه‌ نادر در جهان‌‌ به‌ عدم‌ آگاهی‌ مردم‌ درباره‌ این‌ جانور برمی‌گردد.‌ برخی‌ تصور می‌کنند که‌ یوزپلنگ‌ همان‌ پلنگ‌ است‌ و برای‌ حفظ جان‌ خود و دامهایشان‌ به‌ راحتی‌ دست‌ به‌ نابودی‌ این‌ حیوان‌ می‌زنند؛‌ در حالی‌ که‌ یوز برای‌ انسان‌ و دام‌ اهلی‌ خطری‌ ندارد و به‌ آنها حمله‌ نمی‌کند‌ به‌ طور کلی‌ عواملی‌ که‌ بقای‌ یوزپلنگ‌ آسیایی‌ را در ایران‌ تهدید می‌کند می‌توان‌ به‌ دو دسته‌ تهدیدهای‌ زیستگاهی‌ و تهدیدهای‌ غیر زیستگاهی‌ تقسیم‌ کرد‌.

 

الف‌‌: تهدید زیستگاهی‌

تخریب‌ و بهم‌ ریختگی‌ زیستگاه‌ و ناامن‌ شدن‌ پناهگاه‌های‌ حیات‌ وحش‌‌ ریشه‌ در عوامل‌ گوناگونی‌ دارد‌.

توسعه‌ کشاورزی‌ و صنایع‌ اسکان‌ انسانها‌ معدن‌ کاوی‌ و سایر طرحهای‌ زیربنایی‌ در اکثر زیستگاه‌های‌ طبیعی‌ کشور تغییراتی‌ را بوجود آورده‌ است‌‌.

افزایش‌ تعداد دام‌‌ بدون‌ توجه‌ به‌ ظرفیت‌ محیط و فصل‌ مناسب‌‌ در تخریب‌  گیاهان‌ نقش‌ موثری‌ داشته‌ و این‌ به‌ نوبه‌ خود به‌ از بین‌ رفتن‌ سم‌ داران‌ وحشی‌‌ که‌ مهترین‌ طعمه‌ یوزپلنگ‌ هستند منتهی‌ شده‌ است‌‌.

تقریبا تمامی‌ مردم‌ روستایی‌ ساکن‌ در زیستگاه‌ یوزپلنگ‌ آسیایی‌ بز،‌ گوسفند و شتر پرورش‌ می‌دهند‌ این‌ مسئله‌ مدت‌ زیادی‌ که‌ به‌ مانعی‌ در حفاظت‌ از حیات‌ وحش‌ تبدیل‌ شده‌ است‌‌.

 

ب:‌‌ تهدیدهای‌ غیر زیستگاهی‌

شکار مستقیم‌ وحوش‌ در ایران‌ با وفور فزاینده‌ سلاح‌ گرم‌ و استفاده‌ از خودرو برای‌ شکار افزایش‌ یافت‌‌ اکثر شکارچیان‌ غیر قانونی‌ از اهمیت‌ یوزپلنگ‌ و طعمه‌های ‌آن در نظام‌ بوم‌ شناختی‌ آگاه‌ نیستند و شکار غیر قانونی‌ در نظر آنها جرمی‌ ناچیز به‌ حساب‌ می‌آ‌ید.

 

علاوه‌ بر شکار غیرقانونی‌ سالانه‌ حدود یک‌ میلیون‌ مجوز شکار با سهمیه‌ ‌300‌ گلوله‌ به‌ طور رسمی‌ صادر می‌شود.‌ باید به‌ تمامی‌ این‌ تهدیدها‌ بهره‌‌ برداری‌ تجاری‌ از گونه‌های‌ خاص‌ را نیز افزود که‌ به‌ صورت‌ بیرویه‌ ادامه‌ دارد‌. گونه‌هایی‌ چون‌ آهو‌، پلنگ‌،‌ باز‌، هوبره‌‌، کبک،‌‌ مرغابی‌ و تمساح‌ از جمله‌ گونه‌های‌ در خطرانقراض‌اند.‌

 

به‌ این‌ تهدیدات‌ بیافزایید تهدیدی‌ از سوی‌ سایر حیوانات‌ شکارچی‌ مانند پلنگ‌،‌ کفتار و گرگ‌ و همچنین‌ سگهای‌ گله‌ را که‌ متوجه‌ جان‌ یوزپلنگ‌ است‌‌.

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.